H γεύση και η όσφρηση αποτελούν δύο θεμελιώδεις αισθήσεις που επηρεάζουν άμεσα την ποιότητα ζωής του ανθρώπου. Συνδέονται με την μνήμη, επειδή ενεργοποιούν περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τα συναισθήματα. Για να αντιληφθούμε την σχέση που υπάρχει μεταξύ τους θα πρέπει να ακολουθήσουμε την διαδρομή όσφρηση-γεύση- μνήμες. Ο εγκέφαλος έχει την ικανότητα να συνδέει μυρωδιές, γεύσεις και αναμνήσεις. Οι μυρωδιές έχουν την δύναμη να μας μεταφέρουν πίσω στο παρελθόν, σε παιδικές αναμνήσεις, στο φαγητό της μαμάς, της γιαγιάς, στο οικογενειακό τραπέζι, σε στιγμές που ζήσαμε με ανθρώπους που αγαπήσαμε και αγαπάμε. Η όσφρηση ενισχύει την γεύση μας και «ξυπνά τον εγκέφαλό μας να περιμένει του τι θα γευτεί , ενώ ταυτόχρονα ενεργοποιούνται οι σιελογόνοι αδένες. Μέσω αυτής της διαδικασίας ενισχύεται η καλή διάθεση, η συναισθηματική ανταπόκριση και η προσμονή για την απόλαυση της τροφής.
Στην Τρίτη ηλικία και συγκεκριμένα στους ανοιακούς ασθενείς, αυτές οι αισθήσεις υφίστανται σημαντικές αλλαγές, με αποτέλεσμα να υπάρχουν σοβαρές επιπτώσεις στην διατροφή, στην υγεία και στην ψυχική ευεξία των ηλικιωμένων. Αυτό συμβαίνει, διότι μεγαλώνοντας κάποιος, παρατηρείται μείωση των γευστικών καλύκων και των οσφρητικών υποδοχέων.
Οι γευστικοί κάλυκες βρίσκονται στην γλώσσα, στον ουρανίσκο, τον φάρυγγα και τον λάρυγγα . Κάθε κάλυκας έχει περίπου 50-100 κύτταρα, τα οποία συνδέονται με νευρικές ίνες. Έρχονται σε επαφή με τις ουσίες που διαλύονται στο σάλιο μέσα από μικρούς πόρους στην επιφάνεια της γλώσσας. Θα λέγαμε ότι είναι σαν ¨κεραίες¨ που μεταφράζουν τα χημικά ερεθίσματα σε ηλεκτρικά σήματα που φτάνουν στον εγκέφαλο, όπου γίνεται η αναγνώριση της γεύσης. Αν υπάρχει ξηροστομία , οι κάλυκες δεν διεγείρονται σωστά, με αποτέλεσμα να μειώνεται ή να αλλοιώνεται η γεύση.
Οι οσφρητικούς υποδοχείς βρίσκονται στο άνω μέρος της ρινικής κοιλότητας, στο οσφρητικό επιθήλιο. Είναι ειδικά νεύρα, που αναγνωρίζουν συγκεκριμένα χημικά μόρια. Όταν μυρίζουμε κάτι, μόρια της ουσίας αυτής απελευθερώνονται στον αέρα και εισέρχονται στην ρινική κοιλότητα μέσω της αναπνοής μας. Κάθε υποδοχέας είναι σχεδιασμένος να αντιδρά σε ορισμένα είδη μορίων. Διαφορετικοί συνδυασμοί ενεργοποιημένων υποδοχέων δημιουργούν την ποικιλία οσμών που μπορούμε να αντιληφθούμε. Με την σύνδεση προκαλείται χημική αντίδραση που παράγει ηλεκτρικό νευρικό σήμα που μεταδίδεται στον οσφρητικό βολβό. Από εκεί τα σήματα προωθούνται προς τον οσφρητικό φλοιό, όπου αναγνωρίζεται η οσμή και προς το λιμπικό σύστημα ( δίκτυο περιοχών του εγκεφάλου που συνεργάζονται) που συνδέεται με συναισθήματα και μνήμες. Αυτές οι περιοχές είναι ο ιππόκαμπος που έχει σχέση με την μνήμη και την μάθηση και η αμυγδαλή που σχετίζεται με το άγχος και το συναίσθημα.
Με την μείωση λοιπόν των γευστικών καλύκων και των οσφρητικών υποδοχέων, μειώνεται και η ικανότητα στους ηλικιωμένους να μπορούν να διακρίνουν τις βασικές γεύσεις που είναι το γλυκό, το αλμυρό, το ξινό, το πικρό και το ουμάμι, όπως επίσης μειώνεται και η οξύτητα στην όσφρηση. Έτσι δεν μπορούν να αντιληφθούν την γεύση στο φαγητό και να μυρίσουν τα διάφορα αρωματικά που συχνά μας παρακινούν στο να θέλουμε να φάμε.
Στους ασθενείς με Alzheimer η γεύση συνήθως παραμένει σχετικά ανέπαφη, ενώ η μείωση της όσφρησης είναι πρώιμο σημάδι της νόσου. Εμφανίζεται πολύ νωρίς, πριν ακόμη εμφανιστούν σοβαρά συμπτώματα μνήμης. Οφείλεται σε βλάβες στον οσφρητικό βολβό και σε περιοχές του εγκεφάλου, όπως ο ιππόκαμπος και η αμυγδαλή, που επεξεργάζονται τις οσμές. Για αυτό το λόγο, επειδή η γεύση εξαρτάται από την όσφρηση οι ασθενείς συχνά λένε ότι το φαγητό δεν έχει γεύση. Παρατηρείται λοιπόν αλλαγή στις προτιμήσεις τους, προτιμούν πιο γλυκά φαγητά. Μερικοί τρώνε υπερβολικά ή αντιθέτως χάνουν την όρεξή τους. Η απώλεια της γεύσης και της όσφρησης κάνουν το φαγητό λιγότερο ελκυστικό με αποτέλεσμα να μην ΄ξυπνάει΄ η αίσθηση της πείνας. Οι επιπτώσεις τους στην καθημερινότητα των ηλικιωμένων ασθενών είναι: μειωμένη όρεξη, κίνδυνος υποσιτισμού, κίνδυνοι ασφάλειας , διότι δεν μπορούν να αντιληφθούν αν υπάρχει φωτιά, διαρροή αερίου, αν καίγεται το φαγητό και αλλαγές στην διάθεση και στην συμπεριφορά τους.
Η Μέθοδος που έχει εισαχθεί στην ιατρική πρακτική τα τελευταία 10 χρόνια είναι η οσφρητική φυσιοθεραπεία. Βασίζεται στις έρευνες του Γερμανού ωτορινολαρυγγολόγου Thomas Hummel, ο οποίος έχει αποδείξει ότι ασθενείς με υποσμία ή ανοσμία μυρίζοντας συγκεκριμένα αρωματικά έλαια καθημερινά μπορούν να ανακτήσουν μέρος ή το σύνολο της όσφρησης τους.
Τα έλαια που χρησιμοποιούνται αναπαριστούν τέσσερις διαφορετικές οσμές, την ανθηρή (τριαντάφυλλο), την φρουτώδη (λεμόνι), την πικάντικη (γαρύφαλλο) και τη ρητινώδη (ευκάλυπτος). Το πρωτόκολλο της οσφρητικής φυσιοθεραπείας βασίζεται στη δυνατότητα του να «ξυπνήσει» την ενδογενή, αναγεννητική ικανότητα του οσφρητικού επιθήλιου.
Επίσης πρακτικοί τρόποι για να διεγερθεί η όρεξη και να ενισχυθεί η διατροφή σε ασθενείς με Άνοια- Αλτσχάιμερ είναι η δημιουργία ρουτίνας, δηλαδή να υπάρχουν σταθερά γεύματα κάθε μέρα στις ίδιες ώρες, ίδιο και ήρεμο περιβάλλον με ευδιάκριτα όμορφα πιάτα, όχι ακαταστασία και υπερβολή στο τραπέζι τους. Επίσης θα πρέπει να υπάρχει εύκολη πρόσβαση στο φαγητό, έτοιμα σνακ σε εμφανές σημείο, μπουκάλια νερό μπροστά στους ασθενείς για ενυδάτωση. Πάντα θα πρέπει να υπάρχουν λεκτικές υπενθυμίσεις και ελαφρά καθοδήγηση, για να παρακινήσουμε τους ηλικιωμένους να καθίσουν να φάνε με όρεξη. Για την επαναφορά της μνήμης προτείνεται να μαγειρεύονται για τους ηλικιωμένους φαγητά που τα συνήθιζαν στο παρελθόν τους, όπως φασολάκια, αυγά με πατάτες, ψητό με πατάτες στο φούρνο, πιλαφάκι με κανέλα κλπ., φαγητά και μυρωδιές που θυμίζουν σπίτι, παιδικά χρόνια ή εποχές, αναμνήσεις που ξυπνούν συναισθήματα ασφάλειας και χαράς, που με την σειρά θα τους βοηθήσουν στο να ανοίξει η όρεξή τους.
Η γεύση λοιπόν και η όσφρηση στους ηλικιωμένους και ειδικότερα σε ασθενείς με Άνοια- Αλτσχάιμερ δεν είναι μόνο αισθήσεις που χάνονται ή αλλάζουν. Είναι γέφυρες μνήμης, στιγμές επικοινωνίας, αφορμές για χαμόγελο και τρυφερότητα. Είναι από τις σημαντικότερες αισθήσεις που διαρκώς θα πρέπει να τις λαμβάνουμε υπόψη και να τις διεγείρουμε όσο το δυνατόν περισσότερο με απλούς πρακτικούς τρόπους, για να μπορούν οι ηλικιωμένοι που φροντίζουμε, που μπορεί να είναι οι δικοί μας άνθρωποι, να απολαμβάνουν μία καλύτερη ποιότητα ζωής.
